De envelop ligt open op tafel. In het testament staat dat een kind niets erft, terwijl een broer, zus of nieuwe partner wel genoemd wordt. Op zo'n moment lopen verdriet, boosheid en verwarring vaak door elkaar heen. Veel mensen denken dan dat het verhaal klaar is.
Dat klopt lang niet altijd. In het Nederlandse erfrecht bestaat een bescherming voor kinderen die zijn onterfd. Die bescherming heet de legitieme portie. Wie wil begrijpen wat dat recht waard is, moet niet alleen de definitie kennen, maar ook weten hoe de berekening werkt, wanneer het recht opeisbaar is en hoe een aanspraak netjes op papier gezet wordt.
Inhoudsopgave
- Onterfd en nu? Uw eerste kennismaking met de legitieme portie
- Wat is een legitieme portie precies
- Wie heeft recht op een legitieme portie
- Hoe wordt de legitieme portie berekend
- Hoe kunt u uw legitieme portie opeisen
- Rekenvoorbeelden uit de praktijk
- Wanneer een jurist inschakelen en voorbeeldbrief
Onterfd en nu? Uw eerste kennismaking met de legitieme portie
Een veelvoorkomende situatie ziet er zo uit. Na het overlijden van een ouder wordt het testament besproken. Daarin staat dat een kind is onterfd. Dat klinkt definitief, en emotioneel voelt dat vaak ook zo. Toch betekent onterving in Nederland niet automatisch dat een kind met lege handen staat.
De wet heeft namelijk een ondergrens ingebouwd. Die ondergrens beschermt kinderen tegen volledige uitsluiting uit de nalatenschap. Dat recht heet de legitieme portie. Het is geen moreel oordeel over familierelaties, maar een juridische regel. Juist daarom is het voor veel mensen een houvast in een onrustige periode.
Een onderzoek van de Tweede Kamer toont aan dat 40% van de Nederlanders vindt dat de legitieme portie altijd moet blijven bestaan, wat laat zien dat dit recht maatschappelijk diep verankerd is, ook al bestaat er discussie over volgens het betreffende Kamerdocument.
Waarom hierover zoveel verwarring bestaat
De verwarring begint vaak bij het woord onterven. In gewone taal klinkt dat alsof alle rechten verdwijnen. In het erfrecht ligt dat genuanceerder. Een ouder kan in een testament bepalen dat een kind geen erfgenaam is, maar daarmee verdwijnt niet vanzelf elk financieel recht.
Daar komt nog iets bij. Veel mensen halen drie zaken door elkaar:
- Erfgenaam zijn betekent meedelen in de nalatenschap.
- Een legitieme portie hebben betekent een geldvordering kunnen hebben.
- Direct geld krijgen betekent nog niet dat het bedrag meteen opeisbaar is.
Wie dat onderscheid eenmaal ziet, begrijpt sneller waar de eigen positie ligt.
Wat de lezer vooral moet onthouden
De vraag wat is een legitieme portie gaat dus niet alleen over een definitie. Het gaat ook over bescherming, berekening en actie. Een onterfd kind moet meestal zelf aanspraak maken. Wachten in stilte is zelden verstandig.
Praktische regel: onterving is vaak het begin van een juridische beoordeling, niet het einde ervan.
Wat is een legitieme portie precies
De kortste bruikbare uitleg is deze: de legitieme portie is het wettelijk beschermde minimumdeel van de erfenis waarop een kind nog aanspraak kan maken, ook als het testament dat kind uitsluit.
De legitieme portie is een financieel vangnet dat de wet aan kinderen geeft wanneer zij door een testament buiten de erfenis zijn geplaatst.
Dat vangnet heeft twee kenmerken die bijna iedereen in het begin lastig vindt.
Het gaat om geld, niet om spullen
De legitieme portie is een vordering in geld. Een onterfd kind kan dus niet zeggen dat het recht heeft op de woning, de sieraden, de auto of het antieke horloge. Het recht ziet op een geldbedrag.
Dat verschil is belangrijk. Iemand kan juridisch gezien geen erfgenaam zijn, maar wel een geldvordering op de nalatenschap hebben. Dat voelt tegenstrijdig, maar het is precies hoe de regeling werkt.
Het is dwingend recht
Een tweede kernpunt is de kracht van deze regeling. De legitieme portie is dwingend recht. Dat betekent dat een testament dit recht niet zomaar kan uitschakelen. Volgens GMW advocaten kan de legitieme portie niet worden ontnomen door een testament en is deze altijd de helft van het versterferfdeel, het kindsdeel.
Voor veel lezers geeft dat rust. De vraag is dus niet of een ouder in een testament iets anders heeft gewild, maar of de wet nog een minimumbescherming geeft. Vaak is dat zo.
Een eenvoudige vergelijking
De legitieme portie lijkt op een veiligheidsnet onder een trapeze. De artiest kan vallen. Het net voorkomt niet dat de val pijnlijk is, maar wel dat alles verloren gaat. Zo werkt de wet ook bij onterving.
- Geen volledig erfdeel: een onterfd kind krijgt niet automatisch wat het zonder testament had gekregen.
- Wel een minimumrecht: de wet bewaart een deel als geldvordering.
- Geen zeggenschap over de afwikkeling: het kind is door die vordering niet automatisch mede-erfgenaam.
Wie zoekt op wat is een legitieme portie, zoekt meestal precies naar dit onderscheid. Het antwoord is dus: geen volledig erfdeel, wel een beschermd minimumbedrag in geld.
Wie heeft recht op een legitieme portie
U leest een testament en ziet dat een kind niets krijgt. Dan komt vaak meteen de vraag op: kan alleen een kind zo'n minimumbedrag opeisen, of geldt dat ook voor een partner, stiefkind of kleinkind?
De wet trekt hier een heldere grens. Het recht op een legitieme portie is in de eerste plaats bedoeld voor kinderen van de overledene. Dat zijn de mensen die de wet op dit punt extra beschermt, ook als een testament iets anders bepaalt.
Kinderen van de overledene
Het gaat om juridische kinderen. Daarbij kunt u denken aan eigen kinderen en geadopteerde kinderen. Voor deze groep geldt de regeling van de legitieme portie.
Een praktisch beeld helpt vaak. Zie de familie als een rij mensen die volgens de wet het eerst in aanmerking komen. Bij de legitieme portie kijkt de wet heel gericht naar de afstammingslijn van ouder naar kind. Die lijn is beslissend.
Een kind kan dus recht hebben op een legitieme portie als het is onterfd, of als het minder krijgt dan het minimumbedrag waarop de wet recht geeft.
Kleinkinderen alleen in een bijzondere situatie
Hier ontstaat vaak verwarring. Een kleinkind heeft niet automatisch een eigen recht op de legitieme portie van een grootouder. De hoofdregel blijft dat het recht bij het kind van de overledene ligt.
Toch is er een belangrijke uitzondering. Als dat kind, dus de ouder van het kleinkind, al eerder is overleden, kan een kleinkind soms in diens plaats komen. De wet noemt dat plaatsvervulling. De gedachte daarachter is eenvoudig: de tak van de familie valt niet weg alleen omdat de ouder al is overleden.
Een voorbeeld maakt dit duidelijker. Stel dat oma twee kinderen had, Anna en Bas. Bas is al overleden en laat een dochter na, Sophie. Als oma overlijdt, heeft Sophie niet zomaar een zelfstandig recht omdat zij kleinkind is. Haar positie hangt af van het feit dat zij de plaats van haar overleden vader Bas kan innemen.
Wie buiten deze regeling valt
De legitieme portie is dus geen algemene familieclaim. De volgende personen hebben dit recht in beginsel niet:
- De partner of echtgenoot van de overledene
- Stiefkinderen, behalve als zij juridisch kind zijn geworden door adoptie
- Ouders van de overledene
- Broers en zussen
- Andere familieleden, zoals neven, nichten of kleinkinderen zonder plaats van hun overleden ouder
Dat voelt soms streng. Juridisch is het wel logisch. De wet heeft bewust gekozen voor bescherming van de neergaande lijn: van ouder naar kind, en soms via dat kind naar diens afstammelingen.
Een snelle controle
Twijfelt u of iemand tot de juiste groep hoort? Loop dan deze vragen rustig langs:
- Is deze persoon juridisch een kind van de overledene?
- Is dat kind onterfd of krijgt het minder dan het wettelijke minimum?
- Gaat het om een kleinkind dat de plaats inneemt van een eerder overleden ouder?
Kunt u de eerste vraag niet met ja beantwoorden, dan houdt het vaak al op. Kunt u vraag één en twee wel met ja beantwoorden, dan is er meestal een serieuze aanleiding om de legitieme portie verder te berekenen. Dat is ook precies waarom het helpt om eerst vast te stellen wie recht kan hebben, voordat u gaat rekenen of een brief opstelt.
Hoe wordt de legitieme portie berekend
Dit is het punt waar veel mensen afhaken, terwijl de berekening in stappen goed te volgen is. De wet werkt niet alleen met wat er op de overlijdensdatum in de nalatenschap zit. Er wordt ook gekeken naar bepaalde giften en naar schulden. Het geheel daarvan heet de legitimaire massa.
Eerst de legitimaire massa
De kernformule luidt volgens Erfrecht Dordrecht: (waarde bezittingen – schulden + giften) × 0,5 / aantal personen in de eerste parentele (echtgenoot + kinderen).
Dat klinkt technisch, maar het kan in gewone taal worden gelezen als drie handelingen:
- Tel op wat er aan bezittingen is.
- Trek de schulden af.
- Tel bepaalde giften weer erbij op.
Die giften zijn belangrijk. Vooral giften van kort voor het overlijden zorgen vaak voor discussie. Als een ouder kort voor overlijden vermogen heeft weggegeven, kan dat invloed hebben op de uitkomst. Daardoor is de echte berekening soms hoger dan men op basis van alleen de bankrekening zou denken.
Dan het breukdeel
Na het vaststellen van de legitimaire massa komt de vraag: welk deel hoort bij het kind? Daarvoor wordt gekeken naar het versterferfdeel, dus het erfdeel alsof er geen testament was.
De legitieme portie is vervolgens de helft van dat erfdeel. Het werkt dus als een afgeleide berekening. Eerst wordt bepaald wat het kindsdeel zou zijn geweest. Daarna wordt dat gehalveerd.
Een bruikbare manier om ernaar te kijken:
- Stap 1: bepaal hoeveel personen in de eerste parentele meetellen.
- Stap 2: bereken welk wettelijk erfdeel het kind zonder testament zou hebben gehad.
- Stap 3: neem daarvan de helft.
Voor wie liever kijkt dan leest, helpt deze video vaak om het systeem sneller te begrijpen.
Tot slot de persoonlijke correcties
Daarna volgt nog een laatste correctie. Wat het onterfde kind tijdens het leven van de erflater al heeft ontvangen, kan in mindering komen op de legitieme vordering. Denk aan schenkingen die relevant zijn voor deze berekening.
De uitkomst van de formule is dus niet altijd meteen het bedrag dat uiteindelijk betaald moet worden. Eerdere ontvangsten kunnen dat bedrag verlagen.
Hier zit vaak de grootste bron van conflict. De ene partij ziet een overboeking als gewone hulp, de andere als gift die moet worden meegewogen. Daarom is het verstandig om bankafschriften, schenkingsakten en de boedelbeschrijving naast elkaar te leggen.
Hoe kunt u uw legitieme portie opeisen
Een recht dat niet op tijd wordt ingeroepen, kan verloren gaan. Daarom is niet alleen de inhoud van belang, maar ook de volgorde waarin iemand handelt.
De twee termijnen die niemand mag missen
De eerste termijn geeft lucht. De geldvordering is niet meteen opeisbaar. Volgens Van Nys kan een kind pas aanspraak maken op deze geldvordering na zes maanden na het overlijden, en moet het binnen vijf jaar na het overlijden van de erflater aanspraak doen. Dat is een fatale vervaltermijn.
Die twee momenten worden vaak door elkaar gehaald.
- Na zes maanden opeisbaar betekent dat de vordering niet direct afgedwongen kan worden.
- Binnen vijf jaar aanspraak maken betekent dat het recht verloren kan gaan als er te laat wordt gereageerd.
Bij een langstlevende echtgenoot kan de situatie nog lastiger zijn. Dan kan de opeisbaarheid van de legitieme portie worden uitgesteld. Het recht bestaat dan wel, maar het geld is nog niet direct opvraagbaar.
Een praktische volgorde voor het opeisen
In de praktijk werkt deze volgorde meestal het best:
- Verzamel de basisstukken. Denk aan testament, overlijdensakte en voor zover beschikbaar de boedelbeschrijving.
- Stuur een duidelijke schriftelijke verklaring. Daarin staat dat aanspraak wordt gemaakt op de legitieme portie.
- Vraag informatie op. Zonder inzicht in bezittingen, schulden en mogelijke giften is een goede berekening lastig.
- Leg alles vast. Bewaar e-mails, brieven en verzendbewijzen.
- Bespreek pas daarna het bedrag. Eerst het recht veiligstellen, daarna de precieze berekening.
Schriftelijk vastleggen is geen formaliteit voor de vorm. Het is vaak het verschil tussen een veiliggestelde aanspraak en een discussie achteraf.
Een nette brief hoeft niet agressief te zijn. Juist een rustige, zakelijke toon werkt meestal beter. De erfgenamen of executeur weten dan wat er gevraagd wordt, en waarover informatie moet worden verstrekt.
Rekenvoorbeelden uit de praktijk
Een berekening wordt pas echt begrijpelijk als u ziet hoe die in een gewone familiesituatie uitpakt. Zie de legitieme portie als rekenen in twee stappen. Eerst bepaalt u welk deel een kind zonder testament zou hebben gekregen. Daarna neemt u daarvan de helft. Met die eenvoudige kapstok wordt ook een lastiger nalatenschap vaak overzichtelijk.
Voorbeeld 1 één onterfd kind
Stel, een ouder laat een partner en één kind achter. De nalatenschap is €200.000. Zonder testament zou het kind recht hebben op de helft, dus €100.000. De legitieme portie is daarvan de helft, dus €50.000.
Dat bedrag is een geldvordering. Het kind kan dus niet zeggen: ik neem de auto of de sieraden mee. Het gaat om een aanspraak in geld. Dat sluit aan bij de uitleg van NuNotariaat over de legitieme portie.
Wie dit voor het eerst leest, struikelt vaak over het woord kindsdeel. U kunt dat zien als het denkbeeldige erfdeel dat het kind zou krijgen als er geen testament was. De legitieme portie is vervolgens de helft van dat denkbeeldige deel.
Voorbeeld 2 langstlevende partner en twee kinderen
Nu een gezin met een langstlevende echtgenoot en twee kinderen. Beide kinderen zijn onterfd. Voor de berekening kijkt u eerst naar de situatie zonder testament. Dan zouden de echtgenoot en de twee kinderen samen erven, ieder voor een gelijk deel. Het versterferfdeel van elk kind is dan 1/3. De legitieme portie van elk kind is de helft daarvan, dus 1/6 van de berekeningsgrondslag.
Hier gaat het vaak mis in de praktijk. Mensen tellen alleen het aantal kinderen en vergeten dat de echtgenoot in deze eerste rekensom meetelt. Juist daardoor valt de legitieme portie soms lager uit dan men verwacht.
Een klein rekenplaatje helpt. Is de berekeningsgrondslag €300.000, dan is het gewone erfdeel van een kind €100.000. De legitieme portie wordt dan €50.000 per kind.
De uitbetaling kan in zo'n gezin ook later komen dan gehoopt. Het recht kan al bestaan, terwijl het geld nog niet direct opeisbaar is. Wie twijfelt of daarbij hulp van een jurist of advocaat past, kan dit uitlegstuk over het verschil tussen jurist en advocaat gebruiken.
Voorbeeld 3 gift kort voor overlijden
Soms lijkt een nalatenschap klein, maar klopt dat beeld niet. Een ouder heeft bijvoorbeeld kort voor overlijden een groot bedrag geschonken aan één van de kinderen of aan een derde. Op de bankrekening staat dan weinig, terwijl voor de legitieme portie toch met meer rekening moet worden gehouden.
Dat werkt als een film die u niet pas vanaf de laatste minuut bekijkt. Voor de berekening telt niet alleen wat er op de sterfdatum nog aanwezig was, maar in bepaalde gevallen ook wat eerder is weggegeven. Daardoor kan de legitieme portie hoger uitkomen dan de erfgenamen op basis van het banksaldo denken.
Juist dit voorbeeld laat zien waarom een snelle rekensom gevaarlijk is. Eerst de juiste grondslag, dan pas de helft van het kindsdeel.
Voorbeeldberekeningen Legitieme Portie
| Scenario | Nalatenschap Waarde | Aantal Kinderen | Kindsdeel (Versterf) | Legitieme Portie |
|---|---|---|---|---|
| Eén onterfd kind | €200.000 | 1 | €100.000 | €50.000 |
| Langstlevende partner en twee onterfde kinderen | afhankelijk van de berekeningsgrondslag | 2 | 1/3 per kind | 1/6 per kind |
| Gift kort voor overlijden | afhankelijk van boedel plus meetellende giften | afhankelijk van gezinssituatie | afhankelijk van de situatie zonder testament | helft van het kindsdeel na juiste berekening |
Een praktische les uit deze voorbeelden. Kijk nooit alleen naar het saldo op de overlijdensdatum. Voor een goede berekening hebt u ook zicht nodig op de gezinssituatie, het testament en eventuele schenkingen uit het verleden.
Wanneer een jurist inschakelen en voorbeeldbrief
Sommige nalatenschappen zijn overzichtelijk. Andere lopen direct vast op ontbrekende stukken, oud zeer of onduidelijke schenkingen. Juist bij de legitieme portie kan een kleine juridische fout grote gevolgen hebben, omdat de aanspraak tijdig en correct moet worden gemaakt.
Signalen dat zelf uitzoeken niet genoeg is
De volgende situaties zijn vaak een aanwijzing dat deskundige hulp verstandig is:
- De administratie ontbreekt. Er is geen duidelijke boedelbeschrijving, of bankgegevens en schenkingen blijven buiten beeld.
- Erfgenamen werken niet mee. Informatie wordt niet gedeeld of vragen blijven onbeantwoord.
- Er speelde al langer familieconflict. Dan verschuift de discussie snel van cijfers naar verwijten.
- Er zijn giften of afwijkende constructies. Dan is de berekening zelden nog eenvoudig.
- Onzekerheid bestaat over de juiste specialist. In dat geval helpt dit overzicht over het verschil tussen jurist en advocaat om beter te beoordelen welke ondersteuning past.
Een jurist voegt vooral waarde toe waar de zaak feitelijk of emotioneel vastloopt. Niet omdat elke kwestie meteen naar de rechter moet, maar omdat een correcte brief, een scherpe informatievraag en een juiste berekening vaak al veel verschil maken.
Voorbeeldbrief om aanspraak te maken
Onderstaande voorbeeldtekst kan als uitgangspunt dienen. De inhoud moet altijd worden aangepast aan de eigen situatie.
Betreft: aanspraak op legitieme portie
Geachte heer/mevrouw,
Hierbij deelt ondergetekende mee aanspraak te maken op de legitieme portie in de nalatenschap van [naam erflater], overleden op [datum].
Ondergetekende is een kind van erflater en verzoekt om toezending van alle gegevens die nodig zijn om de legitieme portie correct te berekenen. Daarbij wordt in ieder geval verzocht om inzage in het testament, de boedelbeschrijving, een overzicht van de bezittingen en schulden per overlijdensdatum, en informatie over relevante giften.
Ondergetekende verzoekt tevens om schriftelijke bevestiging van ontvangst van deze aanspraak.
Hoogachtend,
[naam]
[adres]
[woonplaats]
[datum]
Een brief als deze doet drie dingen tegelijk. Zij stelt het recht veilig, vraagt de noodzakelijke informatie op en voorkomt dat de discussie blijft hangen in mondelinge mededelingen.
Wie merkt dat er ontwijkend wordt gereageerd, doet er verstandig aan snel juridisch advies te vragen. Dat voorkomt dat termijnen verlopen of dat de verkeerde informatie als uitgangspunt wordt genomen.
Wie met een onterving, nalatenschap of berekening van de legitieme portie zit, kan terecht bij Legal1. Legal1 werkt laagdrempelig, met ervaren juristen en advocaten, tegen een scherp tarief van 79 euro per uur. Een eerste advies per e-mail is kosteloos, zodat snel duidelijk wordt welke rechten bestaan en welke stap het slimst is.